Braziliýanyň Amazonkasynda ösen siwilizasiýanyň subutnamalaryny ilkinji gezek Akre Federal Uniwersitetiniň geografy Alseu Ransi görüpdi. 20 ýyldan gowrak wagt mundan ozal, tokaýyň üstünden uçup barýarka, ol uçardan kämil bir tegelegi gördi. Onuň obýektiň adam tarapyndan döredilendigi baradaky öňe süren çaklamasy dogry bolup çykdy.
Ransi we onuň kärdeşleri köp ýyllyk barlaglardan soň, şuňa meňzeş köp sanly ýadygärlikleri - garymlary we geoglifleri (tegelekler, kwadratlar, sekizburçluklar we has çylşyrymly görnüşler, mysal üçin, kwadratyň içindäki tegelek) emele getirýän emeli depeleri tapdylar.
Braziliýanyň Akre we Amazonas ştatlarynda ýakynda geçirilen lidar (agaçlaryň başyndan geçýän lazer skanirleme) barlagy 400-e golaý täze aýratynlygy ýüze çykardy. Barlagyň netijeleri Nature žurnalynda çap edildi.
Alymlar Amazonkanyň sümme böleklerinde 20 müňden gowrak şeýle gurluşyň gizlenip galandygyny çaklaýarlar, bu bolsa öň çaklanylýandan iki esse köp. Tokaýyň diňe 3% -ini eýeleýän meýdanda gadymy döwürlerde 3 milliona çenli adamyň ýaşan bolmagy mümkindi.
Akuiri medeniýetiniň aýratynlyklary
Bu açyşlar gadymy Akuiri medeniýetiniň çäklerini kesgitlemäge kömek etdi. Bu gurluşlaryň uly suw howdanlaryndan uzakda ýerleşýändigi barlagçylary geň galdyrdy, emma öň uly jemgyýetler diňe derýa jülgelerinde emele gelipdir diýip hasaplaýardylar.
Radiouglerod seljermesi gurluşlaryň takmynan 2500 ýaşynyň bardygyny görkezýär. Gündelik durmuşyň yzlarynyň az tapylandygy sebäpli, geometrik gurluşlaryň däp-dessurlar we dabaralar üçin ulanylandyr diýip çak edilýär.
Lidaryň ulanylmagy we ekoulgam
Lidar tehnologiýasy şöhlelenýän lazer impulslarynyň yzyna gaýdyp geliş wagtyny ölçeýär we ösümlik örtüksiz ýeriň takyk 3D modelini döredýär. Ol durmuşa ornaşdyrylmadyk mahalynda barlaglar diňe tokaýsyz ýerlerde geçirilýärdi. Häzirki wagtda Braziliýada çapylmak howpy astyndaky tokaýlyk ýerlerde ýadygärlikleri tapmagy maksat edinýän "Açylan Amazoniýa" (Amazônia Revelada) taslamasy dowam edýär.
Şeýle hem, barlag Amazoniýanyň düýbünden aýak sekilmedik tokaý däldigini tassyklady: palçykdan salnan desgalaryň golaýynda Braziliýa hozlarynyň köp jemlenmegi gadymy ýaşaýjylaryň bu agaçlary ýöriteläp ösdürip ýetişdiren bolmagynyň mümkindigini görkezýär.
Şeýle-de bolsa, lidaryň ulanylmagy ýerli halklaryň arasynda howatyrlanma döretdi. Olar takyk koordinatlaryň çap edilmeginiň olaryň mukaddes ýer çäklerini açyp görkezjekdigine howatyrlanýarlar. Şonuň üçin barlagçylar resmi taýdan ykrar edilen jemgyýetçilik ýerlerinde ýerleşýän ýerler baradaky maglumatlary köpçülige elýeterli etmekden sakladylar.
Sebitiň geçmişini bilmek howany öwreniji alymlar üçin hem möhümdir. Soňky 40 ýylyň dowamynda Amazoniýa tokaýlarynyň 13% -den gowragyny ýitirdi we onuň 20% -den geçmegi tutuş ekoulgamda gaýtadan düzedip bolmajak üýtgeşmelere sebäp bolup biler.
