Geçen asyryň dowamynda planetamyz bilniksiz, ýöne düýpli öwrülişigi başdan geçirdi: biz obaly jemgyýet bolanlygymyzdan şäher siwilizasiýasyna öwrüldik. Ýaşaýyş terzimiz we ýaşaýan, işleýän we çagalary terbiýeleýän ýerimiz tanalmaz derejede üýtgedi.
Birleşen Milletler Guramasynyň Ykdysady we sosial işler boýunça departamenti ilatyň 100 ýyllyk döwür içindäki - 1950-nji ýyldan 2050-nji ýyla çenli - dinamikasyny seljerdi we adamzadyň ugrunyň nirädigini aýdyň görkezdi.
BMG-niň bilermenleri bolup geçýän wakalary has takyk bahalandyrmak üçin ähli ilatly ýerleri üç aýdyň kategoriýa bölýärler.
- Azyndan 50,000 ýaşaýjysy bolan uly, gür ilatly merkezleri şäherler diýip hasaplaýarlar.
- Ilaty 5000 ýa-da ondan köp we ortaça gürlügi bolan ilatly ýerleri kiçi şäherler we obalar diýip hasaplaýarlar.
- Galanlary oba ýerlerinde ýerleşýär, her inedördül kilometre 300-den az adam düşýär.
Eger yza - 1950-nji ýyla göz aýlasak, uly şäherlerdäki ýaşaýyş kada däl-de, kadadan daşary ýagdaýdy. Olarda diňe ýarym milliard adam ýaşaýardy (dünýäniň ilatynyň takmynan 20%-i). Galan 80%-i obalaryň we kiçi şäherleriň arasynda deň derejede bölünýärdi - her kategoriýa bir milliard töweregi adamdan düşýärdi.
Emma soňra çalt üýtgeşme başlandy.
1975-nji ýylda şäher ilaty ilkinji gezek oba ilatyndan geçdi. Şäherlerde 1,27 milliard adam, oba ýerlerinde bolsa 1,25 milliard adam ýaşaýardy.
1997-nji ýylda şäherler ilat sany boýunça kiçi şäherlerden ozup, ilatly ýerleriň iň uly kategoriýasyna öwrüldi. Şondan bäri şäher ilaty beýleki kategoriýalardan has çalt ösdi, absolýut görkezijilerde-de, deňeşdirme görkezijilerinde hem şeýle bolup gelýär.
2025-nji ýylda eýýäm 3,69 milliard adam (dünýäniň ilatynyň takmynan 45%-i) şäherlerde ýaşaýar. Şäherler häzirki wagtda 104 ýurtda esasy ilatly ýerlerdir.
Oba ýerleri bilen bagly ýagdaý gyzykly. Onuň paýy göterim hökmünde yzygiderli azalýar: geçen asyryň ortalaryndaky 40% -den häzirki wagtda 20%-e we 2050-nji ýyla çenli 17%-e çenli boljakdygy çaklanylýar. Şol bir wagtyň özünde, umumy dünýä ilatynyň ösüşi sebäpli, oba ilatynyň sany absolýut möçberde henizem birneme - 1950-nji ýyldaky 1 milliarddan häzirki wagtda 1,61 milliarda çenli artýar. Soňky onýyllyklarda oba ilatynyň ep-esli artan ýeke-täk esasy sebiti Sahara çölüniň günortasyndaky Afrikadyr.
BMG-niň çaklamalaryna görä, oba ýerleri üçin öwrülişik pursady 2046-njy ýylda bolar. Başgaça aýdylanda, ýigrimi ýyldan soň dünýäniň oba ilaty iň ýokary derejesine ýeter (takmynan 1,65 milliard) we taryhda ilkinji gezek diňe göterim hökmünde däl, eýsem hakyky adam sanynda hem azalmaga başlar.
2050-nji ýyla çenli "megaşäherler dünýäsiniň" gutarnykly peýda boluşyny göreris. Şäher ilatynyň sany 4,67 milliarda ýeter - bu bir asyr mundan ozalkydan dokuz esse köp.
Adamlaryň şäherlere ymtylmagynyň sebäbi belli: oba hojalygynyň awtomatlaşdyrylmagy meýdanlarda elleri boşadýar we şäherler has köp iş orunlaryny, ýokary hilli bilimi, saglygy goraýyş hyzmatlaryna elýeterliligi, ösen infrastrukturany we ýönekeý aýdylanda has gyzykly medeni durmuşy hödürleýär.
Netijede, XXI asyryň ortalaryna çenli şäherlerde we kiçi şäherçelerde planetanyň ilatynyň 80%-den gowragy ýaşar. Biz taryhdaky iň möhüm demografik özgerişiň şaýady bolýarys: müňýyllyklaryň dowamynda oba ýerlerine bil baglan dünýä çalt we doly şäher köçelerine göçýär.
