Alymlar adaty plastik çüýşeleriň kömegi bilen deňiz süýdemdirijileriniň heläk bolmagyna garşy göreşmegiň netijeli usulyny oýlap tapdylar. Discoverwildlife neşiriniň habar bermegine görä, bu gural we enjamlar delfinleri balyk tutulýan gurallara tötänleýin çolaşmakdan gorap bilýär.
Esasy howpy suwuň içinde dikligine atylýan torlar emele getirýär. Delfinler we deňiz doňuzjyklary üçin bu torlaryň neýlon sapaklary tas görünmeýär diýen ýalydyr. Haýwanlara bu päsgelçiligi ekolokasiýanyň — ýagny daş-töweregi bahalandyrmak üçin ses tolkunlaryny iberip, olaryň yza serpikmesini kabul etmek prosesiniň kömegi bilen anyklamak örän kyn düşýär.
Kitleri we delfinleri goramak guramasynyň (WDC) saýtynda şeýle bellenilýär:
«Beýik Britaniýada hut duran ýerinde guralýan (dikligine atylýan) torlar balykçylyk enjamlarynyň beýleki islendik görnüşinden has köp ölüme sebäp bolýar. Biz her ýyl Britaniýanyň suwlarynda takmynan 1000 sany deňiz doňuzjygynyň we ýüzlerçe delfiniň (olaryň arasynda 250 töweregi adaty delfiniň) hut şu torlara çörňeşip heläk bolýandygyny bilýäris... Käbir balykçylyk hojalyklary gaty inçe sapaklardan ýasalan torlary ulanýarlar, olary saýgarmak bolsa delfinler üçin kyn bolup biler. Şeýle materiallaryň ses tolkunlaryny yza asla serpikdirmeýän bolmagy-da juda ähtimal. Şonuň üçin hem delfinler we deňiz doňuzjyklary torlary görmän, gönümel olara tarap ýüzýändirler. Ýa-da olar torlaryň bardygyny bilseler-de, olardan gelýän howp-hatary aňlamaýan bolmaklary-da hem mümkin.»
Pikiriň düýp mazmuny we ilkinji synaglar
Nýukasl uniwersitetiniň professory Per Berggren torlara plastik ýa-da aýna çüýşeleri berkitmegiň bu ýagdaýy düzetmäge kömek etjekdigi baradaky çaklamany öňe sürdi. Munuň syry, boş plastik çüýşeleriň içindäki howanyň delfinleriň ekolokasiýa signallaryny örän gowy yza serpikdirýändigindedir. Alymlar aýna çüýşeleriň içine bolsa, suwuň içinde hereket edende ses (jyňňyrdy) çykarmagy üçin demir çüýleri saldylar.
Bu usulyň netijeliligini Fisheries Research we Marine Mammal Science atly ylmy žurnallarda çap edilen iki sany barlag işi subut etdi.
Ilkinji tapgyryň çäginde alymlar Peru, Braziliýa we Zanzibaryň kenarýakalarynda 1600-den gowrak tora çüýşeleri berkitdiler. Synagyň netijeleri şertlere görä dürli-dürli boldy:
- Peruda torlar suwuň ýüzünde gurnaldy. Ol ýerde çüýşeler delfinleriň, pyşbagalaryň ýa-da deňiz doňuzjyklarynyň howpsuzlygyna hiç hili täsir etmedi, ýöne şol bir wagtda awlanmagy meýilleşdirilen esasy balyklaryň we akulalaryň tutulýan mukdaryny artdyrmaga kömek etdi.
- Zanzibarda hem suwuň ýüzündäki çüýşeli torlar has köp tun balygyny getirdi. Emma bu sebitde barlag toruna-da, synag toruna-da delfinleriň düşme ýagdaýynyň hasaba alynmandygy sebäpli, çüýşeleriň bu ýerdäki süýdemdirijileri gorap bilýändigi barada gutarnykly netije çykarmak başartmady.
Iň gowy netijäni bolsa Braziliýadaky suwuň düýbüne atylýan torlar görkezdi. Gözlegiň awtorlary şeýle belläp geçdiler:
Plastik çüýşeler Braziliýada örän durnukly we geljegi uly netijeleri görkezdi: olar delfinleriň tötänleýin tutulmagyny ep-esli azaltdy we şol bir wagtda balyk awunyň mukdaryny artdyrdy. Emma muny gutarnykly subut etmek üçin goşmaça synaglar talap edilýär.
Näme üçin çuňluk uly ähmiýete eýe?
Netijeliligiň arasyndaky bu tapawudy Per Berggren daşky gurşawyň goh-galmagalynyň derejesi bilen düşündirdi:
– Suwuň düýbündäki torlar bilen suwuň ýüzündäki torlaryň arasynda biziň gören tapawudymyz, suwuň ýüzüniň has gowgalydygy we sesleriň köpdigi bilen düşündirilip bilner. Bu bolsa plastik serpikdirijileriň (çüýşeleriň) netijeliligini peseldýär.
Suwuň çuňundaky torlar bilen geçirilen yzygiderli ýöriteleşdirilen synaglar bolsa haýran galdyryjy netije berdi: plastik çüýşeleriň ulanylmagy delfinleriň tötänleýin tora düşmegini 88% azaltdy we bu ýagdaý awlanýan senagat balyklarynyň mukdaryna hiç hili zyýan ýetirmedi.
Usulyň geljegi
Örän pes çykdajylary we ýokary netijeliligi göz öňünde tutulyp, makalada bu usuly dünýäniň beýleki sebitlerinde hem aňsatlyk bilen barlap we durmuşa geçirip boljakdygy bellenilýär. Häzirki wagtda bu ugurdaky barlaglar Kambojada we Kongo Demokratik Respublikasynda dowam etdirilýär.
Per Berggren bu taslama uly umyt bilen garaýar:
– Balyk torlaryna plastik çüýşeleri dakmak bütin dünýäde delfinleriň bilniksizden tutulmagyny azaldyp biler we bu usuly ulanmaga islendik balykçynyň gurby ýeter. Bu bolsa delfinleri halas edýän galyndyny gaýtadan işlemegiň örän ýerlikli usulydyr.
Professor ähli çüýşeleriň torlara gaty berk berkidilendigini we synag geçirilen bütin döwrüň dowamynda olaryň biriniň hem ummana gaçyp ýitmändigini aýratyn nygtady.
