2026-njy ýylyň fizika boýunça Nobel baýragy belgiýaly-amerikaly fizik Frensis Halsene «IceCube neýtrino obserwatoriýasyny döretmäge goşan kesgitleýji goşandy we astrofiziki gelip çykyşly ýokary energiýaly neýtrinolary açandygy üçin» berildi. Bu barada Şwesiýanyň Patyşalyk ylymlar akademiýasy yglan etdi.
82 ýaşly Halsen Medisondaky Wiskonsin uniwersitetinde işleýär we 1980-nji ýyllardan bäri elementar bölejikleriň fizikasy bilen meşgullanýar. Ol Antarktika buzluklaryny neýtrinolaryň ägirt uly detektory hökmünde ulanmak pikirini esasy öňe sürenleriň biri boldy, soňlugy bilen bolsa IceCube obserwatoriýasynyň döredilmegine ýolbaşçylyk etdi.
Neýtrino — bu massasy we zarýady bolmadyk tutdurmaýan bölejikler. Olar täze ýyldyzlar partlan ýagdaýynda we gara deşikleriň töwereginde emele gelýär. Neýtrinolar öz çeşmesi barada «arassa» maglumatlary göterip, milliardlarça ýagtylyk ýylyny arkaýyn geçip bilýär, ýöne olary tutmak örän kyn.
Bölejikleri hasaba almak üçin Halsen öz topary bilen Antarktika buzluklarynyň üstünde çuň ýerleşdirilen bir kub kilometr göwrümli detektor döretdi. 1,5 kilometrden 2,5 kilometre çenli çuňlukdaky 86 sany guýa 5000-den gowrak datçikler ýerleşdirildi. Haçanda neýtrino buzdaky atom bilen çaknyşanda (gaty seýrek ýagdaý), gowşak gök şöhlelenme emele gelýär. Tüm garaňkylykda bu ýalpyldy arkaly superkompýuterler bölejigiň Älemiň haýsy nokadyndan uçup gelendigini hasaplaýar.
Gün ulgamyndan daşary gelen ýokary energiýaly neýtrinolaryň barlygynyň ilkinji ynandyryjy subutnamasyny IceCube 2013-nji ýylda aldy. Bu hem ylymda täze bir ugry — neýtrino astronomiýasyny açdy. Ýagtylykdan tapawutlylykda, magnit meýdanlary şeýle bölejikleriň ugruny üýtgedip bilmeýär, şol sebäpli olar gönüden-göni öz kosmiki çeşmelerini görkezip bilýär.
Açyşyň amaly ähmiýeti häzirki wagtda, ilki bilen, düýpli ylymda jemlenýär. Neýtrinolar adaty teleskoplar bilen öwrenip bolmajak amallary derňemäge mümkinçilik berýär, şeýle hem Ýerdäki tizleşdirijiler üçin ýetip bolmajak energiýalarda fiziki teoriýalary barlamaga şert döredýär. Mundan başga-da, IceCube neýtrinolaryň öz häsiýetlerini, kosmiki şöhleleri, gara materiýany we hatda Ýeriň içki gurluşyny öwrenmek üçin ulanylýar.
2026-njy ýylda Nobel baýragyna 125 ýyl dolýar. Ýubileý mynasybetli baýragyň möçberi 12 million şwed kronuna — takmynan, $1,2 milliona çenli artdyryldy.
Geçen ýyl fizika boýunça baýraga Jon Klark, Mişel Dewore we Jon Martinis «makroskopik kwant-mehaniki tunnel gurluşygyny hem-de elektrik zynjyrynda energiýanyň kwantlaşmagyny açandygy üçin» mynasyp bolupdy.
5-nji oktýabrda fiziologiýa we lukmançylyk boýunça baýragyň eýeleri yglan edildi.
Himiýa boýunça baýragyň eýeleri Stokgolmda 7-nji oktýabrda, edebiýat boýunça — 8-nji oktýabrda, parahatçylyk boýunça baýragyň eýeleri bolsa 9-njy oktýabrda Osloda yglan ediler. Mundan başga-da, duşenbe güni, 12-nji oktýabrda 1968-nji ýylda Şwesiýanyň Döwlet banky tarapyndan döredilen Alfred Nobeliň hatyrasyna ykdysadyýet boýunça baýragyň eýesi mälim ediler.
Adatça bolşy ýaly, Nobel baýraklary 10-njy dekabrda — Alfred Nobeliň aradan çykan güni gowşurylýar.
